Migratie is nooit louter economisch
Nederland, België en Duitsland herbergen een grote gemeenschap met wortels in de Rif. Migratie vanuit deze regio was niet uitsluitend economisch gemotiveerd. Politieke spanningen en gebrek aan perspectief speelden aantoonbaar een rol.
Wie migratie wil beheersen, moet erkennen dat langdurige politieke frictie in herkomstregio’s structurele druk creëert. Het wegzetten van de Rif-kwestie als “interne aangelegenheid” miskent deze realiteit. Stabiliteit die uitsluitend rust op veiligheidsapparaten is per definitie fragiel.
De stabiliteit aan de zuidgrens van Europa wordt vaak afgemeten aan de kwaliteit van de relatie met Rabat. Maar wie uitsluitend vertrouwt op het Marokkaanse centrale gezag, negeert een structurele kwetsbaarheid: de onopgeloste staatsrechtelijke positie van de Rif.
Voor Nederland, België en Duitsland is dit geen abstract dossier. Een aanzienlijk deel van de Marokkaanse gemeenschap in Europa heeft haar wortels in deze regio. Ontwikkelingen in de Rif werken daarmee direct door in de Europese samenleving. Wie migratie, stabiliteit en sociale cohesie wil begrijpen, doet er goed aan ook naar deze regio te kijken.
Een regio met een eigen politieke geschiedenis
Onder leiding van Abdelkrim El Khattabi werd in 1921, na de vernietigende nederlaag van het Spaanse leger bij Annual, de Rif-republiek uitgeroepen. Wat men ook van deze staatkundige entiteit moge denken, zij vormt het onweerlegbare bewijs dat de regio een eigen staatsrechtelijke traditie en een autonome politieke organisatie heeft gekend – lang voordat het centrale gezag in Rabat zijn gezag over het noorden definitief meende te vestigen. De opstand van 1958-1959: een politieke strijd
Na de Marokkaanse onafhankelijkheid in 1956 werd Marokko politiek en bestuurlijk gedomineerd door het voormalige Franse protectoraat. De Rif, die onder Spaans bestuur had gestaan, werd bij dit Frans-georiënteerde staatsbestel gevoegd. De integratie verliep echter allesbehalve soepel.
Riffijnen die onder het Spaanse bestuur hadden gewerkt – zoals ambtenaren, politieagenten en bestuurders – werden systematisch buitengesloten van posities in het nieuwe Marokkaanse bestuursapparaat. De taalbarrière (Spaans versus Arabisch/Frans) en het wantrouwen vanuit Rabat zorgden voor een diepe kloof.
De opstand van 1958-1959 was dan ook in de kern een politiek conflict. Het verzet werd geleid vanuit Caïro door niemand minder dan Abdelkrim El Khattabi, de voormalige leider van de Rif-republiek. Vanuit zijn ballingsoord volgde hij de ontwikkelingen op de voet en steunde hij de opstandelingen. In een typerende uitspraak richtte hij zich tot de Marokkaanse regering met de woorden:
“Zijn jullie een regering of een bende?”
Het citaat vat de essentie van het conflict samen: de Riffijnen erkenden het gezag van Rabat niet als legitiem en zagen in het centrale bestuur geen rechtmatige partner, maar een bezettende macht.
De opstand werd met militair geweld neergeslagen. In 1984 herhaalden grootschalige protesten zich, ditmaal met een onmiskenbaar politiek karakter. Op straat klonken leuzen als:
“Leve de Rif-republiek” en “Weg met koning Hassan II”
een directe uitdaging aan het gezag van de monarchie en de territoriale integriteit van de Marokkaanse staat. De reactie van het regime was opnieuw hard, met repressie en publieke vernedering van demonstranten.
Wie migratie wil beheersen, moet erkennen dat langdurige politieke frictie in herkomstregio’s structurele druk creëert. Het wegzetten van de Rif-kwestie als “interne aangelegenheid” miskent deze realiteit. Stabiliteit die uitsluitend rust op veiligheidsapparaten is per definitie fragiel.
Van repressie naar migratie
Voor veel Riffijnen werd Europa niet alleen een economische bestemming, maar ook een veilige uitweg uit politieke spanningen en ervaren uitsluiting. Wie migratie serieus wil analyseren, kan dan ook niet volstaan met uitsluitend sociaaleconomische verklaringen. Politieke factoren – waaronder gebrek aan vertegenwoordiging, ervaren onrecht en beperkte vrijheid – spelen een minstens zo belangrijke rol.
De Hirak-protesten van 2016
De Hirak-protesten van 2016 tonen aan dat de onderliggende spanningen allesbehalve verdwenen zijn. Onder leiding van Nasser Zafzafi kwamen honderdduizenden Riffijnen op straat. Zafzafi, die uitgroeide tot het gezicht van de beweging, weigerde bewust de dialoog aan te gaan met politieke instanties in Rabat en bleef hameren op vreedzaam verzet. De protesten bleven dan ook overwegend geweldloos.
Op straat was de politieke lading onmiskenbaar. Demonstranten droegen foto’s van Abdelkrim El Khattabi en voerden de vlag van de voormalige Rif-republiek mee. Traditionele loyaliteitsleuzen werden omgebogen. Waar in de rest van Marokko vaak “Leve de koning” wordt geroepen, klonk in de Rif een aangepaste versie:
“Leve de Rif!”
Deze ogenschijnlijk kleine variatie droeg een zware politieke lading: geen loyaliteit aan de monarchie, maar aan de eigen regio. Andere leuzen waren nog directer:
“Rif is van ons en Alaoui naar buiten!”
Deze leus – met “Alaoui” als verwijzing naar de achternaam van de koninklijke familie – was een onverbloemde uitdaging aan het adres van de monarchie en het centrale gezag in Rabat.
De reactie van het regime was hard. Zafzafi werd gearresteerd en volgens getuigenissen gemarteld; een uitgelekte video toonde hem met zichtbare blauwe plekken. Het proces dat volgde voldeed niet aan internationale normen. De verdediging voerde aan dat veroordelingen mede waren gebaseerd op bekentenissen die onder marteling waren afgedwongen. In 2018 werd Zafzafi veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf – een vonnis dat internationaal op scherpe kritiek stuitte.
In 2024 oordeelde de VN-Werkgroep Willekeurige Detentie dat zijn detentie arbitrair was en in strijd met het internationaal recht. De Werkgroep riep de Marokkaanse autoriteiten op hem onmiddellijk vrij te laten en hem schadevergoeding toe te kennen.
De langdurige opsluiting van activisten en de systematische beperking van politieke ruimte hebben het vertrouwen in structurele hervormingen verder aangetast. In plaats van dialoog koos Rabat voor repressie, waarmee de historische breuklijn alleen maar dieper werd.
Europa behandelt de zuidgrens vooral als een migratievraagstuk.
Maar stabiliteit begint niet bij grensbewaking – zij begint bij interne legitimiteit in partnerlanden. Wie naar Noord-Afrika kijkt, ziet in Marokko een ogenschijnlijk stabiele staat. Wie beter kijkt, ziet een regio met een historisch onopgeloste spanning: de Rif.
De vraag is niet of Europa zich moet mengen in binnenlandse politiek. De vraag is of Europa bereid is te leren van zijn eigen geschiedenis.
De Spaanse transformatie, na de dictatuur van Franco stond Spanje voor een fundamentele keuze: centraliseren en risico nemen op blijvende instabiliteit, of decentraliseren en regionale spanningen institutioneel kanaliseren. Het resultaat was de Estado de las Autonomías – een van de meest vergaande decentralisatiemodellen in Europa.
De Baskische casus
In de jaren ’70 en ’80 werd het Baskenland geteisterd door geweld van ETA. De Spaanse staat koos uiteindelijk niet voor permanente militaire beheersing, maar voor verregaande autonomie: een eigen parlement, een eigen politie en fiscale bevoegdheden. Vandaag beschikt de autonome gemeenschap van Baskenland over een van de sterkste regionale zelfbesturen in Europa. Het geweld verdween, de economie stabiliseerde en het Baskenland behoort nu tot de meest welvarende regio’s van Spanje. Autonomie bleek geen capitulatie, maar staatsmanschap.
Catalonië: economische kracht door decentralisatie
Ook Catalonië ontwikkelde zich binnen het autonome model tot een economische motor. Barcelona groeide uit tot een van de belangrijkste stedelijke economieën van Zuid-Europa.
Hoewel het onafhankelijkheidsreferendum van 2017 spanningen veroorzaakte, blijft de kern overeind: zonder decennialange autonomie was Catalonië nooit uitgegroeid tot de economische ruggengraat van Spanje. Decentralisatie creëerde verantwoordelijkheid, investeringszekerheid en bestuurlijke dynamiek.
Wat betekent dit voor de Rif?
De Rif kent een eigen historische identiteit en politieke traditie, teruggaand tot de periode van Abdelkrim El Khattabi en de Rif-republiek (1921-1926). De spanningen met Rabat sinds 1956 zijn geen incidenten, maar structureel.
Europa kan twee houdingen aannemen:
1.Stabiliteit gelijkstellen aan onvoorwaardelijke steun aan het centrale gezag.
2.Erkennen dat duurzame stabiliteit vaak voortkomt uit gecontroleerde decentralisatie.
Het Spaanse model laat zien dat autonomie geen voorstadium van desintegratie hoeft te zijn. Integendeel: het kan nationale eenheid juist versterken door regionale identiteit constitutioneel te verankeren.
Autonomie als strategisch instrument
Autonomie betekent niet noodzakelijk afscheiding. Het kan ook gaan om vergaande bestuurlijke decentralisatie binnen de Marokkaanse staat. In Europa bestaan talloze modellen waarin regionale bevoegdheden juist bijdragen aan nationale stabiliteit.
Vanuit geopolitiek perspectief is de vraag simpel: is het rationeler om spanningen te institutionaliseren via gecontroleerde decentralisatie? Of om ze te laten voortbestaan tot zij escaleren?
Voor Europa zou stabiliteit gebaseerd moeten zijn op duurzame interne legitimiteit – niet uitsluitend op diplomatieke afspraken met een centrale regering.
Realpolitik in plaats van wensdenken
De Rif-kwestie negeren omdat zij gevoelig ligt in Rabat is kortetermijndenken. Een volwassen buitenlandbeleid erkent interne spanningslijnen in partnerlanden zonder onmiddellijk te vervallen in ideologische inmenging.
Voor Nederland is dit geen activistische zaak. Het is een veiligheidsanalyse.
Conclusie
De zuidgrens van Europa wordt niet alleen bewaakt met verdragen en grensagentschappen. Zij wordt bepaald door de interne stabiliteit van Noord-Afrika.
Structurele marginalisering creëert langdurige druk. Institutionele autonomie kan die druk absorberen.
Europa hoeft geen partij te kiezen in Marokkaanse binnenlandse politiek. Maar het kan wél consequent zijn in zijn eigen staatsrechtelijke ervaring. Wie stabiliteit wil aan de zuidgrens, moet verder kijken dan diplomatie met Rabat alleen. Strategische diepgang betekent: erkennen waar decentralisatie vrede en welvaart heeft gebracht.
Maar er is meer dan strategisch belang alleen. Er ligt ook een historische verantwoordelijkheid.
De huidige spanningen in de Rif zijn niet uit het niets ontstaan. Het zijn de erfenissen van een koloniaal verleden waarin Frankrijk en Spanje Noord-Afrika naar willekeur verdeelden, bestuursstructuren oplegden en bevolkingsgroepen tegen elkaar uitspeelden. Toen de koloniale machten zich terugtrokken, lieten zij een staatkundige constructie achter waarin de Rif – met een eigen taal, bestuurstraditie en identiteit – werd toegevoegd aan een door Frans-Marokko gedomineerd staatsbestel. De systematische uitsluiting van Spaanssprekende Riffijnen uit het nieuwe bestuursapparaat was geen Marokkaanse vinding; het was een patroon dat in de koloniale bestuurslogica was ingebakken.
Europa kan niet doen alsof dit verleden geen doorwerking heeft in het heden. De koloniale kaart is getekend door Europese handen. De bestuurlijke breuklijnen die daaruit voortkwamen, zijn mede een Europese erfenis.
Dat betekent niet dat Europa nu paternalistisch moet gaan voorschrijven hoe Marokko zijn binnenlandse zaken moet regelen. Maar het betekent wél dat Europa oog moet hebben voor de historische wortels van hedendaagse spanningen. Het betekent dat stabiliteitsbeleid niet kan volstaan met steun aan centrale regeringen, maar oog moet hebben voor regio’s die door datzelfde Europese verleden structureel in de verdrukking zijn geraakt.
Spanje heeft laten zien dat autonomie geen zwakte is. Het is een instrument van staatskracht. En voor de landen die ooit de koloniale kaart tekenden, ligt er een kans – misschien zelfs een plicht – om bij te dragen aan de stabiliteit van regio’s die door diezelfde kaart in de knel zijn gekomen. Wie strategisch denkt, kijkt verder dan Rabat. Die kijkt ook naar de Rif. Niet alleen omdat het verstandig is. Maar omdat het rechtvaardig is.
Leave a Reply